W roku szkolnym 2025/2026 jednym z podstawowych kierunków realizacji polityki oświatowej państwa jest priorytet dotyczący szkoły jako miejsca edukacji obywatelskiej. Zawiera się w nim kształtowanie u uczniów postaw patriotycznych, społecznych i obywatelskich, odpowiedzialności za region i ojczyznę oraz dbałości o bezpieczeństwo własne i innych.Priorytet ten jasno wskazuje, że edukacja obywatelska nie jest domeną jednego przedmiotu. To zadanie całej szkoły, a język polski – jako przedmiot oparty na pracy z tekstem, językiem i wartościami – zajmuje w tym procesie miejsce szczególne.
Edukacja obywatelska w podstawie programowej języka polskiego
Szkoła podstawowa (klasy IV–VIII)
Podstawa programowa języka polskiego naturalnie wpisuje się w cele edukacji obywatelskiej. Na tym etapie uczniowie rozwijają:
- rozumienie podstawowych wartości, takich jak wolność, odpowiedzialność, solidarność, godność i prawda;
- umiejętność analizy tekstów kultury pod kątem postaw bohaterów, wyborów moralnych i relacji społecznych;
- kompetencje komunikacyjne – prowadzenie dyskusji, formułowanie argumentów, kulturę języka;
- świadomość językową, w tym rozpoznawanie manipulacji, perswazji i fake newsów;
- uczestnictwo w kulturze oraz rozumienie roli instytucji publicznych i wspólnotowych.
Język polski staje się przestrzenią rozmowy o odpowiedzialności jednostki, wspólnocie, normach społecznych i konsekwencjach podejmowanych decyzji.
Szkoła ponadpodstawowa (liceum, technikum)
Na kolejnym etapie edukacyjnym akcent przesuwa się na bardziej pogłębioną refleksję obywatelską. Uczniowie:
- analizują dyskurs publiczny;
- uczą się rozumienia języka mediów, propagandy i manipulacji;
- interpretują teksty w kontekście historycznym i społecznym;
- tworzą wypowiedzi argumentacyjne;
- przygotowują się do świadomego uczestnictwa w debacie publicznej;
- podejmują refleksję nad rolą obywatela i państwa (np. w literaturze romantycznej, pozytywistycznej i współczesnej).
Czego możemy uczyć na języku polskim w ramach edukacji obywatelskiej?
Na lekcjach języka polskiego edukacja obywatelska może być realizowana m.in. poprzez:
- analizę literackich i publicystycznych postaw obywatelskich bohaterów;
- rozmowy o wolności słowa, odpowiedzialności za język i słowo;
- refleksję nad różnym rozumieniem pojęcia patriotyzmu;
- krytyczną analizę przekazów medialnych;
- naukę rozpoznawania dezinformacji i manipulacji;
- kształcenie kultury debaty, szacunku dla odmiennych poglądów;
- refleksję nad tożsamością lokalną, regionalną, narodową i europejską;
- pracę z tekstami dotyczącymi praw człowieka;
- wprowadzaniu zasad i umiejętności posługiwania się językiem inkluzywnym.
W tym miejscu chciałabym podzielić się z Koleżankami i Kolegami uczącymi języka polskiego kilkoma sprawdzonymi źródłami i materiałami, które mogą okazać się szczególnie pomocne w planowaniu zajęć poruszających tematykę edukacji obywatelskiej, krytycznego myślenia oraz świadomego uczestnictwa w życiu społecznym.
Demagog (https://demagog.org.pl/) to organizacja pożytku publicznego zajmująca się walką z dezinformacją i fake newsami. Oferuje wartościowe filmy edukacyjne, materiały oraz scenariusze lekcji, a także ćwiczenia z interpretacji informacji, które z powodzeniem można wykorzystywać również na lekcjach języka polskiego, szczególnie podczas pracy z tekstami medialnymi i publicystycznymi.
Cennym wsparciem dla nauczycieli są także materiały dostępne na stronie SOS dla Edukacji – Debaty Młodzieżowe (https://sosdlaedukacji.pl/debaty-mlodziezowe/). Jest to inicjatywa koalicji ponad 70 organizacji działających na rzecz edukacji obywatelskiej. W zasobach znajdują się gotowe tematy do dyskusji, scenariusze debat oraz inspiracje do rozmów o demokracji, samorządności i dialogu, które doskonale wpisują się w kształcenie kompetencji komunikacyjnych i argumentacyjnych uczniów.
Na uwagę zasługuje również Szkoła z Klasą (https://www.szkolazklasa.org.pl/) – bogata, bezpłatna biblioteka materiałów edukacyjnych. Nauczyciele znajdą tam scenariusze lekcji, gry edukacyjne, publikacje metodyczne oraz materiały wspierające rozwój kompetencji społecznych i obywatelskich na wszystkich etapach edukacyjnych.
Uzupełnieniem tych zasobów jest oferta Centrum Edukacji Obywatelskiej (CEO) (https://ceo.org.pl/), które zapewnia bezpłatne wsparcie dla nauczycieli i uczniów. Materiały CEO mają wyraźnie praktyczny charakter – obejmują scenariusze, ćwiczenia oraz różnorodne formy pracy, a ich celem jest wzmacnianie kompetencji społeczno‑emocjonalnych, obywatelskich oraz odporności psychicznej uczniów.
W kontekście edukacji obywatelskiej warto również sięgnąć do zasobów Ośrodka Rozwoju Edukacji (ORE) (https://ore.edu.pl/). Na szczególną uwagę zasługuje broszura autorstwa Marka Malinowskiego „Patriotyzm refleksyjny na co dzień”, zawierająca wprowadzenie metodyczne, przykłady scenariuszy i ćwiczeń do wykorzystania na różnych etapach edukacji oraz teksty źródłowe, szczególnie przydatne w szkołach ponadpodstawowych.
Istotnym wsparciem dla nauczycieli języka polskiego są także materiały Amnesty International (https://www.amnesty.org.pl/). Realizowany przez organizację projekt „Szkoła moich praw” wspiera nowoczesną edukację o prawach człowieka i samorządności uczniowskiej. Szczególnie wartościowe są scenariusze lekcji języka polskiego dotyczące komunikacji niewykluczającej oraz materiały łączące refleksję nad językiem z zagadnieniami godności, równości i praw człowieka.
Ministerialny priorytet na rok szkolny 2025/2026 to realna szansa na wzmocnienie roli języka polskiego jako przestrzeni edukacji obywatelskiej. Dzięki literaturze, pracy z językiem i analizie współczesnych przekazów medialnych nauczyciele mogą skutecznie kształtować postawy odpowiedzialności, dialogu i świadomego uczestnictwa w życiu społecznym.
Edukacja obywatelska zaczyna się od rozmowy – a język polski jest do niej najlepszym miejscem.
Dorota Siemaszko-Babij – nauczyciel konsultant do spraw języka polskiego w Powiatowym Centrum Edukacji i Kultury w Oleśnicy